فیلم Memento 2000

ما همه برای خوشبختی به خودمان دروغ می‌گوییم. فیلم «ممنتو» زنده‌کننده‌ی این حقیقت است که حافظه چقدر گران‌بها و در عین حال یکی از مهم‌ترین ابزارهای ایمنیِ ماست. وقتی با فیلم‌هایی مثل این روبه‌رو می‌شویم — یا خودمان مجبور می‌شویم با کسی نزدیک که دچار اختلالِ حافظه است سروکار داشته باشیم — به‌طرز تلخی متوجه می‌شویم چه‌قدر وابسته به حافظه‌ایم که پیوسته هویت و واقعیت‌مان را...

ما همه برای خوشبختی به خودمان دروغ می‌گوییم. فیلم «ممنتو» زنده‌کننده‌ی این حقیقت است که حافظه چقدر گران‌بها و در عین حال یکی از مهم‌ترین ابزارهای ایمنیِ ماست. وقتی با فیلم‌هایی مثل این روبه‌رو می‌شویم — یا خودمان مجبور می‌شویم با کسی نزدیک که دچار اختلالِ حافظه است سروکار داشته باشیم — به‌طرز تلخی متوجه می‌شویم چه‌قدر وابسته به حافظه‌ایم که پیوسته هویت و واقعیت‌مان را می‌سازد. کریستوفر و جاناتان نولان از همین وجوهِ وضعیت انسانی فیلمی از بهترین‌های سال 2000 ساختند. قهرمان داستان لئونارد شلبی است که با بازی باورپذیر گای پیرس، مبتلا به نوعی فراموشی پس از ضربهٔ مغزی شده؛ او می‌تواند گذشته را به یاد آورد اما هیچ خاطرهٔ طولانی‌مدتی در مورد اتفاقات پس از سانحه شکل نمی‌گیرد. برای همین، باید به یادداشت‌ها، عکس‌ها و خالکوبی‌های روی بدنش تکیه کند تا مسیرش را گم نکند و دنبال کسی بگردد که زندگیش را ویران کرده است. نولان تماشاگر را دقیقاً در دنیای لئونارد می‌گذارد. ساختار روایی معکوسِ فیلم — که عمداً با پایان شروع می‌شود — پیچیده و هوشمندانه است. هر صحنه بر صحنهٔ قبلی تکیه می‌کند و همه‌چیز مرتبط و نیازمند توجه کامل بیننده است؛ خودِ فیلم بیننده را هم ناخودآگاه وادار می‌کند که خاطراتی از رویدادهای پیشین بسازد. رمز و راز مدام پابرجاست، شخصیت‌هایی که در زندگی حالِ لئونارد ظاهر می‌شوند ممکن است انگیزه‌ها و اهداف متفاوتی داشته باشند، و در این میان دروغ‌ها، دستکاری‌ها و زوایای ناشناخته به همراه حالتی نوآرـنو (نیونوار) داستان را زنده نگه می‌دارند. اضافه‌کردن راوی‌ای مبهم و غیرقابل‌اعتماد هم بر بعد نوآرِ فیلم می‌افزاید. فیلم در دو جریان موازی روایت می‌شود: سکانس‌های رنگیِ پنج‌دقیقه‌ای که به‌صورت معکوس پخش می‌شوند و جریانی سیاه‌وسفید که به‌صورت زمانیِ معمولی پیش می‌رود و لئونارد را در مکالمه با شخصی مرموز نشان می‌دهد. این شیوه باعث می‌شود تماشاگر هیچ‌گاه بیش از خودِ قهرمان بداند و بدین‌ترتیب همذات‌پنداریِ کامل با وضعیت او به‌وجود آید؛ این خلق‌وخو همچنین لحظات کمدی و تراژیکِ قدرتمندی می‌آفریند که بر اساس طعنهٔ دراماتیک شکل می‌گیرند. ساختار دوربین دستی، رنگ‌گذاریِ ملایمِ صورتی در برخی لحظات و تدوین تیز و ضرب‌آهنگ موسیقی دیوید جولیان، از احساس ناآرامی و اضطراب فیلم می‌کاهد و در عوض حس سردرگمیِ کنترل‌شده‌ای می‌سازد که با تجربهٔ قهرمان هم‌پوشانی دارد. دیالوگ‌ها از نقاط قوت فیلم‌اند؛ گفتگوهایی تأثیرگذار و تکان‌دهنده دربارهٔ ماهیتِ حافظه که به تماشاگر این پرسش را می‌دهند که چگونه حافظه هویت و درک ما از واقعیت را شکل می‌دهد. تکرار مضمونیِ ایمان و ارجاعات گاه و بیگاه به کتاب مقدس نیز می‌تواند فیلم را به‌عنوان استعاره‌ای نسبت به ایمان انسان‌ها تفسیر کند. اجرای گای پیرس در نقشِ لئونارد فوق‌العاده است؛ جو پانتولیا و کری-آن ماس نیز نقش‌هایشان را عالی ایفا می‌کنند و شخصیت‌هایی که کم‌زمانِ پرده دارند هم تأثیرگذار ظاهر می‌شوند. پایان‌بندی فیلم رضایت‌بخش و در عین حال باز و پیچیده است: از سادگی و قطعیت دوری می‌کند و پایانی متناسب با کل اثر ارائه می‌دهد. «ممنتو» فیلمی است که با ساختار بدیع و اجرای قوی‌اش تماشاگر را درگیر می‌کند و تا زمانِ طولانی پس از تماشا در ذهن او باقی می‌ماند؛ اثری نوآرـنو، فکری و در عین حال پرکشش که از میان آثار اولیهٔ کریستوفر نولان برجسته و ارزشمند است.