فیلم Hara-Kiri 1962

این یک کلاسیک ژاپنی شگفت‌انگیز است که هم در نگارش و هم در فیلم‌برداری کم‌نقص به‌نظر می‌رسد. روایت فیلم در قالب داستانی درونِ داستان پیش می‌رود. فیلم درباره حقیقت است—حقیقتِ چه کسی؟ همین پرسش محور گشایش داستان است. به‌طرزی تلخ، این اثر بی‌نظیر گویی پیش‌بینی‌کنندهٔ برخی عملکردهای بانکداری شرکتی در غرب نیز شده است؛ شاید در پایان فیلم منظورم را بفهمید. ممکن است تماشاگران مدرن کمی...

این یک کلاسیک ژاپنی شگفت‌انگیز است که هم در نگارش و هم در فیلم‌برداری کم‌نقص به‌نظر می‌رسد. روایت فیلم در قالب داستانی درونِ داستان پیش می‌رود. فیلم درباره حقیقت است—حقیقتِ چه کسی؟ همین پرسش محور گشایش داستان است. به‌طرزی تلخ، این اثر بی‌نظیر گویی پیش‌بینی‌کنندهٔ برخی عملکردهای بانکداری شرکتی در غرب نیز شده است؛ شاید در پایان فیلم منظورم را بفهمید. ممکن است تماشاگران مدرن کمی از آن بترسند، اما شایسته فرصتی است که باید به آن داد. ژاپن علاوه بر داشتن صنعت فیلم‌سازی قدرتمند، گذشته‌ای بسیار غنی دارد که در غرب اغلب کم‌ارزش شمرده می‌شود؛ این نگرش گرایشی اتنوسنتریک و مختص ذهن‌های کوچک است. برای مدتی طولانی، ژاپنی‌ها مردمانی تقسیم‌شده میان شاهزادگان فئودال بودند که برای کسب قدرت و نفوذ منطقه‌ای با هم می‌جنگیدند. در همین زمینه بود که نخستین تماس میان ژاپنی‌ها و پرتغالی‌ها رخ داد؛ پرتغالی‌ها اولین اروپاییانی بودند که به‌طور مستند در جزایر ژاپن پا گذاشتند (مارکو پولو از ژاپن حرف زده اما احتمالاً هرگز آن‌جا نرفته بود). آن‌ها نخستین اسلحهٔ آتشین، دین مسیحیت و تأثیرات فرهنگی قوی را وارد کردند؛ حتی امروز در زبان ژاپنی صدها واژه مستقیماً از پرتغالی وارد شده‌اند. فیلمی که مرا به تماشای آن کشاند درباره یکی از جذاب‌ترین نمادهای سنتی ژاپن است: سامورایی‌ها، جنگجویانی که در اصل شبیه شوالیه‌های اروپایی‌اند. آن‌ها افراد تحصیل‌کرده‌ای بودند که از راه جنگ زندگی می‌کردند و گاه به‌عنوان مزدور فعالیت می‌کردند. در سرزمینی که هر ارباب فئودال با نیروی خود به جنگ می‌پرداخت، گذران زندگی از راه جنگ کار چندان دشواری نبود؛ زندگی در صلح بود که دشوار می‌نمود. سامورایی‌ها دارای آیین‌نامهٔ رفتاری بوشیدو بودند که قواعدی را برای هدایت زندگی‌شان تعیین می‌کرد و در آن شرف بر زندگی تقدم داشت؛ در نتیجه در شرایطی انتظار می‌رفت سامورایی بداند چگونه با شرافت بمیرد و حتی حاضر به خودکشی آیینی باشد. فیلم از جایی آغاز می‌شود که یک سامورایی که در نتیجهٔ سال‌ها صلح بیکار شده، نزد پیرمردی می‌آید و از او می‌خواهد اجازه دهد بمیرد. پیرمرد در پاسخ، داستانی را بازگو می‌کند که مدتی پیش اتفاق افتاده: سامورایی دیگری در وضعیتی مشابه درخواست کمک مالی کرده بود و در نهایت مجبور شد با اسلحه‌ای چوبی خودکشی کند. فیلم سپس حقیقت مهمی را آشکار می‌سازد: آن سامورایی نخست، پدرزن مردی است که خودکشی کرده بود؛ مردی که برای تأمین مخارج همسر و فرزند بیمار خود تقاضای پول کرده بود. در واقع آن جنگجو صرفاً برای مردن نیامده بود، بلکه آمده بود تا از پسرزن دلباخته‌ای که به‌خاطر ریاکاری انسانی زیان دیده بود، انتقام بگیرد. اثر از غنای داستانی بالایی برخوردار است و تفاوت‌اش با سینمای غربی—به‌ویژه به‌صورت سیاه‌وسفید—می‌تواند تماشاگر امروز را دچار هراس کند؛ اما ارزش دارد که در برابر تمایل به ردّ آن مقاومت کنیم و فرصت تماشایش را بدهیم. فیلم بسیار خوش‌ساخته است و داستانی درخور دارد که از بسیاری از آثار بزرگ هالیوودی چیزی کم ندارد. فیلمنامه از وضعیت بهره می‌گیرد تا خشونت و بی‌رحمی الزاماتی را که آیین بوشیدو بر سامورایی‌ها تحمیل می‌کرد، نشان دهد—آیین‌نامه‌ای چنان سخت و مطالبه‌گر که به‌نهایت غیرانسانی می‌شد. برخلاف برخی فیلم‌ها، حتی غربی‌ها، این فیلم بستر تاریخی ماجرا را خوب زمینه‌چینی می‌کند و درک آن‌چه در خطر است چندان دشوار نیست. در زمینهٔ بازیگری و کارگردانی شاید من اهل داوری دقیق نیستم، اما باید گفت در این فیلم تاتسویا ناکادای (Tatsuya Nakadai)، یوشیرو آوکی (Yoshiro Aoki) و آکیرا ایشی‌هاما (Akira Ishihama) حضور دارند. از نظر فنی هم نمی‌توان کیفیت دکورها و لوکیشن‌های فیلم‌برداری و وضوح و کیفیت تصویربرداری را نادیده گرفت.