فیلم Spartacus 1960

حماسهٔ شمشیر و صندلِ همه‌چیز تمام. اسپارتاکوس، بردهٔ تراکیایی‌ای است که حاضر نشد وسیله‌ای بازیچه برای رومی‌ها باشد؛ از قید و بندشان گریخت و قیامی را رهبری کرد که جمهوری روم را حوالی سال ۷۳ ق.م به وحشت انداخت. فیلم براساس همین دورهٔ تاریخی ساخته شده است. شروع تولید فیلم پرتنش بود: کارگردان اصلی، آنتونی مان، پس از اختلاف با بازیگر اصلی کرک داگلاس از پروژه...

حماسهٔ شمشیر و صندلِ همه‌چیز تمام. اسپارتاکوس، بردهٔ تراکیایی‌ای است که حاضر نشد وسیله‌ای بازیچه برای رومی‌ها باشد؛ از قید و بندشان گریخت و قیامی را رهبری کرد که جمهوری روم را حوالی سال ۷۳ ق.م به وحشت انداخت. فیلم براساس همین دورهٔ تاریخی ساخته شده است. شروع تولید فیلم پرتنش بود: کارگردان اصلی، آنتونی مان، پس از اختلاف با بازیگر اصلی کرک داگلاس از پروژه کنار گذاشته شد؛ با این حال بخش‌هایی از کار مان در فیلم نهایی باقی ماند، از جمله برخی سکانس‌های ابتدایی در بیابان که احتمالاً به کارگردانی اوست. سپس استنلی کوبریک به‌عنوان کارگردان آمد و همراه با داگلاس یکی از بزرگ‌ترین حماسه‌های شمشیر و صندل را آفرید؛ فیلمی که حتی امروز هم از شاخص‌های ژانر به‌شمار می‌آید و هر بینندهٔ تازه‌واردی باید آن را ببیند. دالتون ترومبو فیلمنامه را از رمان هاوارد فست (و با الهام از رمان آرتور کوستلر، «گلادیاتورها») اقتباس کرد؛ حاصل تجربه‌ای تاثیرگذار است که قدرت اتحاد در برابر زورگویی و استبداد را به تصویر می‌کشد. نوشتهٔ ترومبو، که زمانی در فهرست سیاه هالیوود قرار داشت، هوشمندانه و درگیرکننده است؛ سیاست جایگاه برجسته‌ای دارد اما در میانهٔ خون و مبارزه، یک قلب عاشقانهٔ تپنده هم جریان دارد. پیوندهای برادری میان سربازان برده به‌خوبی شکل می‌گیرد و رابطهٔ عاشقانهٔ اسپارتاکوس و وارینیا به‌طور کامل پرداخته می‌شود؛ این بستر به‌خوبی آماده می‌شود تا در نیمهٔ دوم فیلم تأکید تغییر کند. سکانس‌های بسیاری در این فیلم درخشان‌اند: مدرسهٔ آموزش گلادیاتورها که اسپارتاکوس و هم‌برده‌هایش درمی‌یابند عزتِ نفس در درون خود دارند — گرچه تحت رژیمی سخت قرار گرفته‌اند تا برای سرگرمی لایه‌های بالای جمهوری آماده شوند. فرار گروهی بسیار پرقدرت بازسازی شده، اما حتی آن هم در برابر صحنهٔ نبرد اصلی که کوبریک با مهارت کنار هم گذاشته است کم می‌آورد. صف‌بندی دقیق لشکریان رومی به‌شدت به‌یادماندنی است (این در دورهٔ قبل از CGI است و مهارت کوبریک در هدایت هزاران اکستر ستودنی است). در جریان نبرد نفس‌گیر، جز تحسین نمی‌توان گفت؛ این یکی از نقاط اوج ژانر است. احساساتِ فیلم، مخصوصاً پس از همراهی داگلاس، به‌درستی لمس می‌شوند: کوبریک که به‌خاطر سردی‌اش شناخته می‌شود، همراه با داگلاس موفق می‌شود در کنار تحریک هیجان از راه اکشن، با کشیدن تارهای قلب نیز مخاطب را تحت تأثیر قرار دهد؛ تا پایانِ باشکوه و کلاسیکی که همچنان طلایی و تأثیرگذار باقی مانده است. بازیگران به‌خوبی انتخاب شده‌اند؛ داگلاس در نقش اسپارتاکوس فوق‌العاده است: بزرگ، نحیف و در عین حال پر از احساس — نقطهٔ عطفی در کارنامهٔ او. لورنس اولیویه در نقش مارکوس کراسوس وظیفهٔ منفی اصلی را به‌خوبی ایفا می‌کند، پیتر اوستینوف (برندهٔ بهترین بازیگر نقش مکمل) در نقش باتیاتوس در اوج است، ژان سیمونز با چهرهٔ مصممش به‌خوبی مقابل داگلاس بازی می‌کند و تونی کرتیس، جان گاوین و چارلز لوتون هم بر غنای فیلم می‌افزایند. اسپارتاکوس جوایز اسکاری از جمله بهترین فیلمبرداری رنگی، بهترین طراحی صحنه و در بخش طراحی لباس را کسب کرد و به‌درستی برای موسیقی الکس نورث و تدوین رابرت لاورنس نامزد شد. این فیلم ویژه است: ساختارمند و tematیکاً قدرتمند. هرچند در بخش‌هایی از تاریخ براساس افزودنی‌های معمول هالیوود دور شده است (مثلاً قطعا اسپارتاکوس آن‌طور که فیلم نشان می‌دهد به سرنوشت نهایی‌اش نرسیده)، اما فیلم از نظر عاطفی پرانرژی و الهام‌بخش است و در عین حال تراژیک نیز هست. امتیاز: 10/10 این درام تاریخی و حماسی از آن فیلم‌های دههٔ ۵۰-۶۰ است که سه ساعت و نیم طول می‌کشید. اگرچه در بعضی جنبه‌ها تولیدِ چشمگیر دارد، اما بی‌نقص نیست. مشکل اصلی این است که فیلم دقیقاً بر پایهٔ تاریخ نوشته نشده (و البته چه کسی تاریخ را به‌طور کامل می‌داند؟)؛ فیلم برگرفته از رمان هاوارد فست ۱۹۵۱ است که پر از رویدادهای رمانتیک‌شده و غیر تاریخی است. برخی جزئیات تاریخی در فیلم هست: مانند جایگاه اختلاف در مجلس سنای دخیل در شورش، مانند کراسوس (مخالف اصلی)، گراکوس (سناتور رومی که بیشتر یک اشراف‌زاده است تا جنگجو) و جوانی به‌نام ژولیوس سزار. اسپارتاکوس که توسط کرک داگلاس بازی می‌شود، مردی تراکیایی است که به‌عنوان برده در معادن گوگرد اتنا کار می‌کند. به‌خاطر رفتار خشن و نافرمانش قرار بود گرسنگی به مرگ محکوم شود، اما خشونتش توجه مردی رومی را که گلادیاتورها را آموزش می‌داد جلب می‌کند و او را به مدرسهٔ گلادیاتورها می‌سپارد؛ او آموزش را شروع می‌کند و روزبه‌روز بهتر می‌شود. او کم‌کم با زن بریتانیایی وارینیا آشنا می‌شود که ارباب برده‌ها به گلادیاتورهایش می‌دهد و کم‌کم عاشقش می‌شود. در پی بازدید کراسوس، همسرِ کراسوس که پس از آن عملاً از فیلم ناپدید می‌شود، خواهان نمایش کشمکش میان چهار گلادیاتور برای تفریح می‌شود — آن زمان گلادیاتورها سرمایهٔ گران‌بهایی بودند، سال‌ها تمرین و سرمایه‌گذاری لازم داشتند و معمولاً به ندرت تا مرگ می‌جنگیدند؛ اغلب برای نمایش یا کشتن زندانیان به‌کار گرفته می‌شدند. وقتی دوست او مبارزه‌ای را برد و رقیب را کشت، اسپارتاکوس با دلاوری می‌جنگد اما به یک گلادیاتور اتیوپیایی به‌نام درابا می‌بازد که پس از پیروزی سعی در کشتن ندارد و به میان تماشاگران می‌پرد. این حادثه دید اسپارتاکوس را تغییر می‌دهد. او نقشهٔ فراری به کمک سایر بردگان می‌چیند و با ابزارهای آشپزخانه موفق می‌شوند سربازان رومی را در محل غافلگیر کرده و سلاح‌هایشان را بقاپند؛ شورشی آغاز می‌شود که با گذر از روستاها و شهرها روزبه‌روز قوی‌تر می‌شود تا اینکه در کنار کوه وزوو اردو می‌زنند. در این مرحله وضعیت برای سنای روم آزاردهنده می‌شود، چون بیشتر قوای نظامی در جبهه‌های شرقی و غربی مشغول‌اند و تلاش‌ها برای مهار شورش بی‌نتیجه می‌ماند. هدف اسپارتاکوس فتح رم نیست؛ او فقط آزادی برای خودش و همراهانش می‌خواهد. به همین دلیل با یک دزد دریایی سیلیکایی (منطقهٔ سیلیس در شبه‌جزیرهٔ آناتولی) قرار می‌گذارد تا پنج کشتی به‌ساحل جنوب ایتالیا بیاورد. کراسوس که دشمن سیاسی گراکوس در سناست، دزد دریایی را رشوه می‌دهد تا معامله را لغو کند و سعی می‌کند سناتور جوان ژولیوس سزار را به حمله به اسپارتاکوس ترغیب کند؛ سزار از چنین روش پستی خوشش نمی‌آید و قضیه را به کراسوس اطلاع می‌دهد. با بازگشت لشکر ایبری، اسپارتاکوس دیگر گزینه‌ای جز جنگ و ادامهٔ مقاومت ندارد و در نهایت نبردی بزرگ رخ می‌دهد. فیلم نقاط ضعف متعددی دارد — به‌جای پایبندی به تاریخ و ارائهٔ پایانی جایگزین، رمان فست تناقض‌های زمانی و شخصیت‌های خیالی وارد می‌کند. فیلمنامه را دالتون ترومبو نوشت که در دوران جنگ سرد در فهرست سیاه هالیوود قرار داشت. کارگردانی ابتدا برعهدهٔ آنتونی مان بود که به‌دلیل گستردگی و دشواری پروژه کنار کشید و سرانجام به استنلی کوبریک واگذار شد؛ استعداد کوبریک شناخته‌شده بود اما شیوهٔ کار او دربارهٔ برداشت‌ها و دقت، گاهی با دیگر عوامل دشواری ایجاد می‌کرد. فیلم با بودجهٔ چشمگیری ساخته شد و از حدود ده‌هزار اکستر استفاده شد. برای مثال میان کوبریک و فیلم‌بردار باتجربه، راسل متی اختلاف پیش آمد، چون کوبریک می‌خواست از فرمت ۳۵ میلی‌متری سوپر تکنیراما استفاده کند که به ۷۰ میلی‌متر تبدیل می‌شد تا منظره‌های پهن و وضوح بالایی ثبت شود. استودیوی یونیورسال اصرار داشت فیلم در هالیوود بسازند تا نشان دهند می‌توان حماسه‌ای موفق را در خودِ هالیوود تولید کرد؛ این موضوع باعث شد بعضی نماهای مربوط به رم با پس‌زمینه‌های نقاشی‌شده کمی «ارزان» به‌نظر برسند. ولی سکانس‌های باز و میدانی بسیار تماشایی‌اند؛ گستردگی لوکیشن‌ها و تعداد اکسترها شگفت‌انگیز است. برای مثال نبردها با استفاده از قریب به ۹۰۰۰ پیاده‌نظام اسپانیایی فیلم‌برداری شد و فریادهای «زنده‌باد کراسوس!» و «من اسپارتاکوسم!» در استادیومی ضبط شد که ۷۶٬۰۰۰ تماشاگر داشت؛ بی‌شک این‌ها بعدها بر تأثیرات بصری و فرهنگی فیلم‌های بعدی تأثیر گذاشت. صحنهٔ نبرد نهایی به‌عنوان بهترین بخش فیلم شناخته می‌شود و در مقابل بخش‌هایی از دیالوگ‌ها که کسالت‌آورند قرار می‌گیرد. موسیقی الکس نورث در سبک ارکسترال آن دوره است و حتی از سازهای باستانی هم بهره برده است؛ برای نگارنده موسیقی چندان متمایز از آثار هم‌عصر به‌نظر نمی‌رسد. برخی سکانس‌های خشونت‌آمیز در نمایش‌های آزمایشی حذف شدند چراکه واکنش منفی‌ای برانگیختند — از جمله صحنه‌هایی با خشونت گرافیک که نشان می‌داد چه چیزهایی ممکن است از دست رفته باشد. در نهایت فیلم در تلاش برای رسیدن به ابعاد حماسی با فیلمنامهٔ ضعیف‌تر و مدیریتی نه‌چندان هماهنگ روبه‌روست. با تهیه‌کننده‌ای مناسب‌تر و فیلمنامه و موسیقی قوی‌تر، می‌توانست به یک حماسهٔ حقیقی بدل شود؛ هرچند فیلم تاحدودی نگاهی گشاده به توانایی‌های کوبریک ارائه می‌دهد. فیلم الهام‌بخشِ ریدلی اسکات برای ساختِ «گلادیاتور» هم بوده است. یکی از لحظات ماندگار فیلم همان نمایی است که پیش از نبرد سرنوشت‌ساز، اسپارتاکوس در اردوگاه بردگان قدم می‌زند و زوج‌ها، خانواده‌ها و پیرمرد و پیرزنانی را می‌بیند که در کنار هم ایستاده‌اند، از سرنوشتشان آگاه و سنگینی مسئولیتی که پیش رو دارد را حس می‌کند. سرنوشت واقعی اسپارتاکوس در میدان نبرد هرگز به‌طور قطعی شناخته نشد و مکان و پایان او مشخص نیست. در پایان film چهار جایزهٔ اسکار (از جمله بهترین بازیگر نقش مکمل برای اوستینوف، بهترین فیلم‌برداری، بهترین طراحی صحنه و بهترین طراحی لباس) از شش نامزدی را کسب کرد و موفقیتی نیز داشت. امتیاز این مرورگر: 7.0 از 10، با نیم ستارهٔ اضافی به پاس جسارت کوبریک. کرک داگلاس شهامتِ همراهی با دالتون ترومبو را داشت و فیلمنامهٔ فوق‌العاده‌اش برای این داستان حماسیِ بردگی و مبارزه برای آزادی را پشتیبانی کرد. او همچنین بازیگرانی از بهترین‌های تاریخ سینما را گرد هم آورد: اولیویه، لوتون، اوستینوف، کرتیس و ژان سیمونز که با لطافت برانگیزاننده‌ای در کنارشان قرار دارد. همهٔ این‌ها داستان برده‌ای را که علیه حاکمیت ستمگر رومیان شورید و هزاران نفر را الهام‌بخشید — تا برای فرار و سپس نبرد با ارتش‌های روم با او همراه شوند — به شکلی تأثیرگذار می‌سازند. فیلم‌برداری، رنگ‌بندی و طراحی صحنه و لباس‌ها همه از آثار هنری‌اند و موسیقی الکس نورث در هر دو صحنهٔ خصوصی و حماسی نقش مؤثری دارد. اصول مبارزه با ستم و وفاداری برادری حتی امروز هم صداقت دارند؛ این فیلم بسیار فراتر از یک ملودرام صرفِ شمشیر و صندل است.